Bir işi 'yeterince iyi' diye teslim edemiyor, hatasız olmayanı başarısızlık sayıyor olabilirsiniz. Sınavda, işte ya da evde çıtayı sürekli yükseltirken yorulduğunuzu ve yine de memnun olamadığınızı hissediyorsunuz. Ankara'da yüz yüze ve online görüşmelerde, yüksek standartlarınızı değil, onların sizi nasıl yorduğunu çalışıyoruz.
Umut Kılıç
Uzman Klinik Psikolog
Yüksek standartlarınız bir değer olabilir; sorun, çıtanın hiçbir zaman yeterli sayılmamasıdır. Hangi standardın size hizmet ettiğini, hangisinin sizi tükettiğini ayırır; "yeterince iyi" ile kusursuz arasındaki alanı birlikte genişletiriz.
Başarıyı Küçümsemeyen Yaklaşım
Çalışkanlığınızı ve özenli olmanızı bir kusur gibi değil, bir güç olarak görürüz.
Deneyle Öğrenen Seanslar
Korktuğunuz sonuçları küçük ve güvenli deneylerle sınar, gerçekte ne olduğunu birlikte gözleriz.
Ertelemeyi Anlayan Bakış
Başlayamamanın çoğu zaman tembellikten değil, kusurlu olma korkusundan geldiğini görür, çalışmayı buna göre kurarız.
Mükemmeliyetçilik; kusursuz olmayı bir zorunluluk saymak, hatayı kabul edilemez bulmak ve yapılan işi hiçbir zaman yeterli görmemek biçiminde kendini gösteren bir düşünce ve davranış kalıbıdır. Başlı başına bir tanı değildir; depresyon, anksiyete ya da obsesif kompulsif örüntülerle birlikte görülebilir. Bu sayfa tanı koymaz.
Yüksek standartlara sahip olmak çoğu zaman bir güçtür; özenli, çalışkan ve güvenilir olmak değerli özelliklerdir. Mükemmeliyetçilik ise çıtanın ulaşılamayacak kadar yükseltildiği, ulaşıldığında bile bir sonraki hedefe geçildiği ve hatanın kişisel bir değersizlik gibi yaşandığı durumdur. Okulda sınav, iş yerinde sunum ya da evde gündelik işler gibi çok farklı alanlarda ortaya çıkabilir. Kişi çoğu zaman memnuniyet yerine sürekli bir baskı ve yorgunluk hisseder.
Çıtayı yükseltmek bir noktaya kadar memnuniyeti artırır; kusursuzluk düzeyine gelince ise tersi olur. Aşağıdaki kurgusal sütunlar bu eğilimi gösteriyor, bir ölçüm değildir:
Sütun yükseklikleri örnek içindir. Mükemmeliyetçiliği yüksek standartlardan ayıran şey, çıtanın hiçbir zaman "yeterli" sayılmamasıdır.
Araştırmalar mükemmeliyetçiliğin üç yönden yaşanabildiğini gösteriyor. Aynı kişide birden fazlası bir arada görülebilir:
"Hep daha iyisini yapmalıyım."Kendinize koyduğunuz standart çok yüksektir; hata yaptığınızda içinizden sert bir ses konuşur.
"Neden kimse işini doğru yapmıyor?"Aynı çıtayı çevrenize de uygularsınız; devretmek ve güvenmek zorlaşır.
"Beni ancak kusursuzsam severler."Başkalarının sizden mükemmel olmanızı beklediğini düşünür, bu baskıyla yorulursunuz.
Mükemmeliyetçiliğin arkasında genellikle yazılı olmayan sert kurallar vardır. Aşağıdaki notlar sık duyduğumuz altı kuralı ve başka bir bakış açısını gösteriyor:
Mükemmeliyetçilik çoğu zaman zaman yönetimini de bozar: iş uzar, son dakikaya kalır ve dinlenmeye yer kalmaz. Aynı işin iki farklı takvimine bakalım:
Takvim kurgusaldır; her iş farklıdır. Önemli olan taslak ve geri bildirimin süreci kısaltabilmesidir.
Belirtiler dört başlıkta toplanabilir. Liste yalnızca fikir vermek içindir ve tanı için kullanılamaz:
Kusursuzluk baskısı kontrol etme ve katılığa dönüşüp yaşamın birçok alanını kaplıyorsa obsesif kompulsif kişilik bozukluğu sayfamıza da bakabilirsiniz. Uzun süren yorgunluk ve isteksizlik varsa tükenmişlik sendromu da düşünülebilir.
Terapi çıtanızı düşürmenizi değil, çıtanızla ilişkinizi değiştirmenizi hedefler. Önce kuralların nereden geldiğini ve size neye mal olduğunu birlikte görürüz. Sonra "yeterince iyi" bir sonucun gerçekte ne getirdiğini küçük ve güvenli deneylerle sınar, kendinize karşı daha şefkatli bir iç ses geliştirir ve erteleme döngüsünü kırmaya çalışırız. Başarı kaybı değil, daha az yorgunlukla aynı kaliteyi sürdürebilmek amaçlanır.
Terapide korkulan sonuçları sınamak için küçük deneyler yaparız. Aşağıdaki üç örnek genel bir fikir veriyor:
Örnekler genel çerçevedir; deneyler kişiye uyarlanır ve zorlamadan, adım adım yapılır.
Mükemmeliyetçiliğe uzun süren çökkünlük, yeme ya da beden algısıyla ilgili sorunlar, kendine zarar verme ya da yaşamına son verme düşüncesi eşlik ediyorsa gecikmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Bu sayfa tanı koymaz; tanı ve ilaç değerlendirmesi psikiyatri uzmanının işidir, bir psikolog olarak ilaç önermem.
Çalışma; inançları sınamayı, kendine şefkati ve değerlere dayalı eylemi birleştirir:
Kusursuzluk inançlarını ve kuralları sınamak, erteleme döngüsünü kırmak için.
Hizmeti incele →Mükemmel olmak yerine değerlerinize uygun eylemlere yönelmek ve kendinize şefkat göstermek için.
Hizmeti incele →"Yetersizim" ve "sert standartlar" gibi erken dönem şemaları fark edip dönüştürmek için.
Hizmeti incele →Kendini yargılayan düşünceleri savaşmadan gözlemlemeyi öğrenmek için.
Hizmeti incele →Aşağıdakilerden birkaçı size tanıdık geliyorsa, bir uzmanla konuşmak yükü hafifletebilir:
Seanslar yaklaşık 45–50 dakika sürer ve çoğunlukla haftalık planlanır. Sınav döneminde yoğun kaygı ön plandaysa sınav kaygısı, kendine güven sorunu baskınsa özgüven sayfamıza da göz atabilirsiniz.
Başarı, hata ve performansa dair anlattıklarınız gizlilik çerçevesinde kalır; işverene, okula ya da yakınlarınıza onayınız olmadan bilgi verilmez. Verilerinizin işlenmesi için KVKK Aydınlatma Metni sayfasına bakabilirsiniz.
Mükemmeliyetçilikle gelenler çoğu zaman terapistten de "kusursuz" bir yöntem bekler; ben bunu baştan gevşetmek isterim. Çankaya'daki Sağlık Bakanlığı onaylı ve ruhsatlı Özel Sağlık Meslek Hizmet Birimimde, 9 yıllık deneyimli bir Ankara Psikolog olarak (Doğu Akdeniz Üniversitesi psikoloji lisansı, İstanbul Kent Üniversitesi klinik psikoloji yüksek lisansı), öğrenciler ve çalışan yetişkinlerle yüz yüze ya da çevrim içi çalışıyorum.
Mükemmeliyetçilikle sık birlikte görülen konular:
Yarım cümleyle de yazabilirsiniz; gerisini birlikte tamamlarız.
Sağlıklı çabayla farkını, ertelemeyle ilişkisini ve terapinin nasıl işlediğini yanıtladık. Başka bir sorunuz için WhatsApp'tan yazabilirsiniz.
Aradığınız cevabı bulamadınız mı? WhatsApp üzerinden bize ulaşın, elimizden geldiğince hızlı yanıt verelim.